Hyrje | Art Kulture | Lutfi Alia: Gjergj Kastrioti në artet figurative, shek.XV (I)

Lutfi Alia: Gjergj Kastrioti në artet figurative, shek.XV (I)

Lutfi Alia: Gjergj Kastrioti në artet figurative, shek.XV (I)

GJERGJ KASTRIOTI – SKENDERBEU,

NE ARTET FIGURATIVE TE SHEKULLIT XV. 1

Nga Prof Dr Lutfi ALIA

Në mesjetën arbërore, krahas arësimit dhe kulturës, morën zhvillim dhe artet figurative, sidomos piktura, që ishte e pranishme gjerësisht në kishat arberore, por u zhvillua dhe arti i mozaikut, miniaturat në dorëshkrimet dhe në kodikët, ikonostatet, afresket dhe skulpturat.

Për shkak të rrethanave shumë të vështira, që kaloi vendi ynë në mesjetë, sidomos pushtimi dhe shkaterrimet nga barbarët dhe hordhite turke, u çdukën shumë vlera artistike e kulturore arbërore. Për fatin e keq dhe disa nga ikonat e realizuara në shekullin XV dhe që janë ruajtur deri në ditët tona, nuk i kanë emërat e piktorëve, sepse në atë kohë, ata nuk e vinin emërin në veprat tyre.

Këto rrethana, kanë ndikuar, që në vendin tonë të ruhen shumë pak vepra arti, andaj një pjesë e tyre gjënden në arkivat, në koleksionet private dhe në muzeumet europiane, kësisoj kur kërkojmë vepra të lidhura me figurën dhe veprën e heroit tonë Gjergj Kastrioti, duhet t’i kërkojmë kryesisht në vendet e tjera, por të mos harrojmë se diçka ka mbetur dhe në vendin tonë.

Në këtë shkrim do të tregoj disa vepra të realizuara për Gjergj Kastriotin, si portrete, skica, grafika, një miniaturë, një afresk, një kameo dhe tre medaljone argjendi, që i përkasin shekullit XV.

Në vitin 1901, në një shkrim në revistën “Albania”, Faik Konica shtroi një pyetje: “A ekziston një portret autentik i Skenderbeut?” Nxitjen për këte artikull, Konica e mori pasi lexoi veprën e Frederick Kenner: “Vjetari i koleksioneve të shtëpisë perandorake. Viena: vellimi XIX, viti 1898”, ku shkruan se në koleksionin e Arkidukës Ferdinand i Tirolit, ndodhen dy portrete të Skenderbeut, njëri i pikturuar në profil nga e majta dhe tjetri në profil nga e djathta (1).

Frederick Kenner, mendonte se njeri nga këto portrete është vepër e piktorit italian Gentille Bellini (1429 – 1507), i cili e realizoi para vitit 1466, me kërkesën e autoriteteve venedikase, ndofta në vitin 1463, kur Gjergj Kastrioti vizitoi Venecian me rastin ceremonisë të shpalljes Qytetar Nderi. (1)

Ndërsa portreti i parë ka humbur, i dyti shkruan Kenner, është kopje, riprodhim i portetit origjinal të mëparshëm dhe është pikërisht ai, që ndodhet në Firence, andaj e quajti portreti fiorentin.

Në vitin 1960, Fan S. Noli, në kumtesën, që mbajti në seminarin e Federatës Panshqiptare “Vatra” në Boston, theksoi se i vetmi portret origjinal i Gjergj Kastriotit, është ai që gjendet në Firence, në Galleria Degli Uffizi, i cili sipas tij ka të ngjarë të jetë realizuar para vitit 1466, kur Gjergji u takua me fisnikët Dei Medici, që kishin financuar Gjergjin, në luftën kundër pushtuesve otomanë. (2)

F. Noli thotë se prortreti duhet të jetë realizuar para vitit 1466, por Cristofano Dell’Altissimo, qe konsiderohet autori, lindi në vitin 1530, pra ndofta Noli donte të thoshte, por nuk e tha, se portreti në Firence, është kopie e një portreti tjetër të realizuar para vitit 1466. (3)

Portreti I Gjergj Kastriotit, fillimisht ndodhej në Palazzo Vecchio (rezidenca e fisnikëve Medici) dhe më pas u transferua në Palazzo Pitti, ndërsa ne vitin 1587, e vendosën në Sala del Mappamondo tëmuzeut te krijuar nga Cosimo I Medici, në Galleria degli Uffizi, ku ndodhet në ditët e sotme.

Gjatë punimeve restauruese, që u kryen mbi këtë portret në vitet 1993 – 1994, specialistia Barbara Schleicher, konstatoi, se një autor anonim i shekullit XVIII, kishte ndërhyrë mbi pikturë, duke shtuar mbishkrimin me germa të bardha: GEORGIVS SCANDER:BEK. Njëkohësisht, Schleicher, duke pastruar sipërfaqen e pikturës, zbuloi dhe një mbishkrim tjetër më të hershëm dhe me germa të vogla të praruara, me emërin: GEORGIVS CASTIOTVS SCANDERBECVS. (4)

Portreti i Gjergj Kastriotit, i ekspozuar nё Muzeun Uffizi tё Firences, është konsidruar vepër e Cristofano dell’ Altissimo (Cristofano di Papi dell'Altissimo: 1530 – 1605), ndërsa në fakt nuk është vepër origjinale e tij, por kopie e një portreti të mëhershëm e një tjetër piktori.

Cristofano dell’Altissimo ishte lindur në vitin 1530, pra 62 vite pasi Gjergj Kastrioti kishte vdekur dhe 23 vite pas vdekjes të Gentile Bellini, çka verteton se ai nuk e ka njohur Gjergj Kastriotin dhe pёr realizimin e kёtij portreti, duhet tё ketё pasur si modele skica, ose ndonjë gravurë, ose portrete preçedente, por ai vetë dhe studiues të shumtë të ketij portreti, nuk tregojnë ku u mbёshtet pёr tё realizuar kёtё vepër.

Shumë kritikë arti insistojnë, se portreti që ndodhet në Galleria Degli Uffizi, është realizuar para vitit 1466, por nuk japin të dhëna për autorin, madje për një periudhë kohe u konsiderua anonim.

Ndër opinionet me bindëse është ai i Frederick Kenner, i cili thekson: “Portreti i parë ka humbur, ndërsa i dyti është kopje, riprodhim i portetit origjinal të mëparshëm dhe kjo kopje është pikërisht portreti, që ndodhet në Firence”. (1)

Në vitet 1461 – 1466, Gjergj Kastrioti ka vizituar disa qytete italiane si Bari, Brindizi, Foggia, Terni, Barletta, San Giovanni Rottondo, Otranto, Leçe, Roma, Vatikani, Napoli, Firence, Venecia, Trieste, Ankona, Peruxhia, Siena, Bologna, Milano, Urbino etj.

Në vitin 1464, Papa Pio II e ftoi Gjergj Kastriotin në Vatikan, ku i bëri pritje madhështore.

Gjatë udhëtimeve dhe vizitave në këto qytete, nuk përjashtohet mundësia që Gentile Bellini, e ka takuar dhe ka realizuar disa skica e më pas portretin e Gjergj Kastriotit.

Pra portreti i Cristofano dell’Altisimo, që ndodhet në Firence, nuk është portreti i parë, por kopie e një portreti të mëparshëm të Bellinit.

Nё historinë e artit italian, Cristofano Dell’Altissimo njihet si piktor riprodhues i portreteve tё autorёve tё tjerё, pra kopjonte pikturat e autoreve tё tjerё, ndёrsa punimet e tij origjinale janё aq tё pakta, sa studiues të shumtë, kane shprehur dyshime pёr origjinalitetin e veprave të tij.

Nё mënyrё llogjike shtrohet pyetja: kush ishte autori i portretit pararendёs, që kopjoi Kristofano?

Për të dhënë një përgjigjie sa më bindëse rreth kësaj pyetje, po prezantoj disa fakte historike.

Sipas kritikes tё artit Silvia Meloni Trkulja, qё i referohet veprës të Giorgio Vasari “Le vite de’più eccellenti pittori”(1568), rezulton se Kristofano pikturonte pёr llogari tё Dukës të Toskanës - Kozimo I dei Medici, qe e kishte dёrguar nё Komo, pёr tё kopiuar 280 portrete tё koleksionit të Paolo Giovio (1483 – 1552), i cili kishte 484 porterete dhe tabllo nё vaj, vepra tё piktorёve tё shquar tё kohёs, madje në këtë koleksion ishin dhe pikturat e vëllezёrve Gentile e Giovanni Bellini. (5)

Paolo Giovio e admironte Gjergj Kastrioti, andaj i kushtoi veprën “Commentario de Turchi, con gli fatti et la vita di Scanderbeg”, i botuar në vitin 1539. Këto rrethana sugjerojnë mundësinë, që në koleksionin e Giovio, të ishte dhe një portret i Gjergjit, ndërsa studiuesi Ilia Karanxha mendon se historiani i shquar Paolo Giovio, autentiticitein e portretit të Skënderbeut e bazonte në ngjashmëria mes subjektit të pikturuar dhe trashëgimtarve të Skënderbeut. (6)

Gjatë vizitave nё Itali, Gjergj Kastrioti më shpesh shkonte në Napoli, nё shtёpinё e tij ne lagjen Stella, madje nё vitin 1468, nё kёtё shtёpi u vendosën dhe jetuan princesha Andronika Arianiti Komnena Kastrioti dhe i biri Gjoni. Nё portёn e kësaj shtёpie, ende ruhet stema e familjes Kastrioti  dhe në dyshemenë e hollit, është dhe një mozaik me stemën heraldike të familjes Kastrioti.

Ndonёse kryesisht qёndronte nё Napoli, Gjergji shkonte dhe në Romё, Vatikan, Firence, Venecia, Siena, Milano etj, e nё kёto udhёtime takonte fisnikёt dhe miqtё e tij të shumtё.

Në vitin 1461, kur Gjergj Kastrioti me kalorësit e tij shkoi në ndihmë të mbretit të Napolit, Papa Pio II e ftoi në Castillione d’Orcia, nё dasmёn e nipit Antonio Pikolomini me gruan e dytë Maria Marzano Aragona, e bija e mbretit Ferdinand i Napolit. Sipas tradites te fisnikeve te mesjetes, në dasëma, ftoheshin dhe piktorët e ne kete ceremoni te rendesishme sigurisht dhe Gentile Bellini, ku ka takuar Gjergjin, për të cilin realizoi skica dhe më pas portretin e parё tё heroit tonё. Kjo rrethane sugjeron se Bellini mund ta kete perfunduar portretin në vitet 1461 – 1464, ndofta ka bërë edhe dy. At Vinçenc Malaj dhe Zef Prela megjithë kundërshtitë mes tyre, thonë se në Galleria Degli Uffizi në Firence, ndodhen dy portete të herëshme, njeri i punuar në mesin e shekullit XVI nga Cristofano dell’Altissimo, që e ka realizuar portretin sipas pikturës, që ndodhej në koleksionin e Paolo Giovio në Komo dhe tjetri origjinal, me autor Gentile Bellini, që dikur ndodhej në muzeun e Komos. (7)

Mendimi i ekzistencës të dy porteteve, nuk është konfirmuar nga Galleria Degli Uffizi.

Studiuesi i artit R. Goci shkruan se portreti i parë i Gjergj Kastriotit është skicuar e më pas është pikturuar nga Gentile Bellini, por nuk sjell të dhëna të sakta, që të provojnë këtë hamendësim. (8)

Disa studiues italianë të artit mesjetar, duke bërë paralelizma të rrethanave historike, me portretin e Skenderbeut, thonë se vellezërit Bellini, kishin lidhje me komunitetin albanez në Venecia dhe se frekuentonin  shpesh“Shkollën Albanese” të pikturës.

Në vitin 1463, senati i Venedikut i akordoi Gjergj Kastriotit titullin qytetar nderi. Në ceremoninë e dorëzimit të këtij titulli Gjergji u takua me Gentile Bellini, të cilin, si thote Keener, senati i Venecias e kishe ngarkuar me detyrën të realizonte portretin e kryetrimit tonë. (8)

Kjo rrethanë është e mundëshme edhe pse nuk ekziston një kronikë e kohës që ta konfirmoi.

Portreti i Gjergj Kastriotit i pikturuar nga Bellini, është i pari dhe autentik dhe ka shёrbyer si model pёr shumё piktorё tё tjerё, tё cilёt mё pas realizuan grafika dhe portrete tё tij.

Portreti i Gjergj Kastriotit ne Galleria Degli Uffizi ne Firence, fillimisht u konsiderua anonim e më pas si vepër e piktorit Cristofano dell’Altissimo.

Portreti i Gjergj Kastriotit, është pikturuar nё profil dhe ndërmjet shumë hollësive në fizionominë e Gjergjit rreth 60 vjeçar, shquhet dhe mbresa (cikatricia) e njё plage nё pjesёn e tёmthit, qё pёrkon me faktin historik, të treguar nga Marin Barleti, se disa muaj mё parё, gjatё njё beteje tё ashpёr kundёr turqëve, Gjergji ishte plagosur pikёrisht nё pjesёn e tёmthit. (9)

Ky është i vetmi portret, që pasqyron qartë mbresën e kësaj plage, çka dëshmon se Bellini e kishte takuar Gjergjin dhe nuk i kishte shpëtuar kjo veçori, që e pasqyroi në veprën e tij, pikerisht atë që e kopjoi besnikërisht dhe Cristofano del’Altissimo, rreth 80 – 85 vjet më vonë.

Teknika e lartë e pikturës dhe ky detaj “anatomik”, i ka nxitur studiuesit e artit, të insistojnë se ky portret cilësor është vepër e Gentile Bellini, mjeshtër me forcë interpretuese, me aftësi të larta teknike, i cili me skrupolozitet ka arrijt ta trajtoi me hollësi edhe mbresën e plagës në temthin e anës së djathtë, ashtu si ka pasqyruar mjeshtërisht dhe hollësi të tjera të fytyrës, mjekrën e thinjur, si dhe veshjet karakteristike me stofa ngjyrë të kuqe.

Manteli me ngjyrë të kuqe skarlat i pasqyruar në pikturë, ishte veshje tipike e Gjergj Kastriotit, që ia dhuronte çdo vit Senati i Venedikut, si rezulton në letërkembimet me Gjergj Pellini, ambasadorin e tij në Venedik, të cilin ndër të tjera e porosiste të merrte dhe dy veshjet me stofin ngjyrë skarlat, që i dërgonte Serenissima. Në kembim te veshjeve, Gjergji i dërgonte senatit dy lepuj dhe dy skiftera, si simbole mirënjohje për Venedikun qe e kiste njohur sovranitetin e Albanise. (10)

Në portretin e Firences, Gjergji paraqitet me berretën ngjyrë skarlat, e tipit “alla Caramagnola”, nën të cilën duket pjesërisht dhe kapuçi i bardhë. Këtë model berrete, e shohim dhe në portretin e Gjergj Kastriotit e familjes Currani në Shkodër, në një miniaturë të vitit 1465, në tre medaljonet dhe në shume piktura të tjera dhe gravura të më vonëshme, sidomos të shekullit XVII dhe XVIII.

Askush nuk beson se Kristofano Altissimo, i lindur 62 vjet pas vdekjes te Gjergj Kastriotit, të njihte historinë e stofës së kuqe dhe modelin e berretës, por këto rrethana dëshmojnë se Ai e ka kopjuar ashtu si e kishte prezantuar Gentile Bellini në portretin e hershëm, ashtu si e kishte parë të veshur Gjergjin me mantel ngjyrë skarlat dhe me berretën “alla Caramagnola”.

Shumë studiues të huaj dhe shqiptarë bashkohen me mendimin se Kristofano nuk ёshtё autori i parё i portretit të Gjergj Kastriotit, por jo të gjithë janë të mendimit se është kopje e një portreti të më hershëm të Gentile Bellinit. Studiuesi kompetent i mesjetës shqiptare Ilia Karanxha, shkruan: “Nga fundi i shekullit XIX lindi idea e pikturës të Skënderbeut me autor Gentile Bellini, por që u zvarris deri në ditët tona, duke sjellë para lexuesve herë portretin e realizuar nga Cristofano dell’Altissimo i Galerisё Uffizi nё Firence, herë një portret të familjes Currani Shkodër dhe herë e lidhnin me medaljet me imazhin e Skënderbeut. Le të kujtojmë këtu se, gjatë gjithë shekullit që kaloi, askush në Shqipëri, nuk mori mundimin të bënte një studim për jetën dhe veprën e Gentile Belinit, për të gjurmuar, në se ekzistonte ndonjë pikë takimi mes Belinit edhe Skënderbeut”. (6)

Edhe ato pak studime të autorëve shqiptarë të shekullit XX, më shumë janë bazuar në hamendësi dhe në interpretime të studimeve të kryera nga studiues të huaj, se sa në hulumtime të mirfillta dhe në studime direkte të portretit që ndodhet në Firence.

Këto rrethan shtrojne pyetjen: Në shekullin XV, a kishte piktorë albanezë që të kenë realizuar ndonjë portret të Gjergj Kastriotit?

Dihet se barbarët turq shkatërruan gjithëçka, që i përkiste kulturës dhe artit albanez, por dihet se albanezët kur emigruan në Itali, morën me vete ikona të kishave, ashtu si dhe veprat e artit. Njihet historia e ikonës se famëshme “Zonja e Këshillës së Mirë”, që e sollën shkodranët në vitin 1467 , e cila prej 550 vitesh ndodhet dhe nderohet në Santuarin e Genazzano në Romë, por në kronikat e shekullit XV - XVI theksojnë, se albanezët sollën në Itali shumë ikona dhe vepra arti, por nuk kanë treguar saktësisht çfarë veprash ishin, ku u vendosën dhe ku përfunduan.

Për të ndriçuar këto boshllëqe në historinë e artit tonë mesjetar, një ndihmë të madhe ka dhënë Prof. Giancarlo VALLONE, në shkrimin “I volti dei Castriota Scanderbeg, della linea antica nel museo Pietro Cavoti – Fytyrat e Kastrioti Skendebeg të linjes antike, në muzeun Pietro Kavoti”, çka më nxiti ta trajtoj në këtë shkrim. (11)

Pietro Cavoti (Kavoti) (1819 – 1890), artist galatinez (nga Galatina), bëri emër me pikturat e tij në gjysmën e dytë të shekulli XIX dhe sot shumë nga ata punime ruhen në Muzeun e Galatina, madje janë me interes jo vetëm për historinë e ikonografisë të kësaj treve, por dhe për ne shqiptarët.

Pas vitit 1850, Pietro Kavoti për 30 vjet, iu dedikua kopjimit me laps, me karbon dhe në akuarel të shumë portreteve të personazheve të shquar në historinë e Salentos, mes të cilëve realizoi vizatime të disa veprave arti të fisnikëve albanezë, të cilët i morën me vehte, për të mos u shkatërruar dhe për të mos u djegur nga pushtuesit osmanë.

P. Kavoti kopjoi vepra të ekspozuara në muzeumet e provincës, në koleksionet private, disa ikona të kishave, jo vetëm të autoreve italianë, por dhe ato të sjella nga albanezët.

Nga veprat e Pietro Kavoti, kanë mbetur pak dhe ndër ato që kanë mbijetuar, disa lidhen me Gjergj Kastriotin, me familjarët e tij dhe me gjeneracionet pasardhëse të familjes fisnike të Kastriotëve.

Një ndër veprat më të rëndësishme të Pietro Kavoti është një akuarel i portretit të Gjergj Kastriotit, të cilin e riprodhoi sipas një pikture origjinale, e cila rezulton se ka humbur.

Si tregon Kavoti, portreti origjinal i Gjergj Kastriotit, ishte pronë e familjes Kastrioti dhe ndodhej në kështjellën e Galatina, që si dihet nga viti 1485 ishte pronë e djalit të Skenderbeut, dukës Gjon II Kastrioti e më pas i të birit dukës Ferrante (nipi i Skenderbeut). (12)

Studiuesi Vallone shkruan: “Portreti i Gjergj Kastriotit – Skenderbeut, që ndodhej në kështjellën e Galatinës, ka humbur, por Pietro Kavoti na ka lënë kopjen në akuarel të origjinalit, te cilin e realizoi shpejt e shpejt, por me dorë mjeshtri ... Ështe kopje e një portreti origjinal të Gjergjit, që ruhej nga familja dukale në kështjellën e Galatina. Portreti në akuarel, është me rëndësi, sepse ka shumë mundësi të jetë fytyra e vërtetë e heroit albanez, sipas një pikture të vjetër, që dikur ruhej nga familja dukale e Kastriotëve”.

Nuk ka informacion kush ishte autori i portretit origjinal, në se ishte italian apo albanez, nuk dimë as vitin kur u realizua, por mundësia më e madhe është, që portreti të jetë realizuar kur Gjergj Kastrioti ishte gjallë, sepse prezantohet me tipare të veçanta, që nuk i shohim në portretet e tjera të më vonëshme. Ky portret ishte pronë e familjes Kastrioti, të cilët ashtu si morën me vehte armët (shpatat dhe perkrenaren), morën dhe portretin e tij, të cilin e ruajtën për shumë vite.

Pikërisht, katër shekuj me vonë atë portret riprodhoi në akuarel Pietro Kavoti.

Justifikimi se  portreti origjinal ka humbur nuk më duket shumë bindës. Nuk duhet të harrojmë se pasardhësit e Kastrioteve, kur u ndodhën në veshtirësi ekonomike dhe financiare, nxorrën në shitje disa nga vlerat e familjes dhe të mos çuditemi se shitën dhe veprat e artit, mes tyre dhe portretin me shumë vlera të Gjergj Kastriotit. Këtë konkluzion e bazoj dhe në faktin, se disa vepra artistike të familjes Kastrioti, gjënden të shpërndara në koleksione private të disa familjeve fisnike italiane.

Pietro Kavoti tregon se shkonte shpesh në shtëpinë e familjes galatineze Arkudi (Arcudi) dhe në një nga vizitat e zakonëshme gjeti një “vizatim antik”, pikërisht portretin e Gjon Kastriotit, të cilin e kopjoi menjëherë, madje ka shënuar dhe datën e realizimit 6 mars 1857.

Në krahun e djathtë sipër, Kavoti ka riprodhuar shqiponjën dykrenëshe me krahët e hapura në fluturim dhe yllin gjashtëcepash, njëlloj si stema heraldike e familjes Kastrioti.

Gjoni paraqitet në moshë të avancuar, me mjekër e mustaqe, me berretën e modelit caiola (Kajola),  tipike në shekullin XV dhe i veshur me mantel. Në pjesën e poshtëme ka shënuar emërin Giovanni Castriota (Gjon Kastrioti) dhe poshte tij inicialet P. C (Pietro Cavoti) dhe në vazhdim majtas, në brendësi të kornizës vezake rrethuese të portretit, ka shkruar emërin Alessandro Tomaso Arcudi, poseduesi i vizatimit antik.

google_ad_client = "ca-pub-1126227037357795"; google_ad_slot = "8712875773"; google_ad_width = 970; google_ad_height = 90;

Komente (0 publikuar)

total: | Treguar:

Publikoni komentin tuaj

Ju lutem fusni kodin qe shikoni ne imazh:

Captcha
  • Email shokeve Email shokeve
  • Print version Print version
  • Vetem tekst Vetem tekst

:

Ska tags per kete artikull

Vlereso kete artikull

0
Powered by www.merbraha.com v4.7