Hyrje | Art Kulture | Kujtim Mateli: Tri luginat e famshme që u bënë djepi i lindjes së shoqërisë njerëzore

Kujtim Mateli: Tri luginat e famshme që u bënë djepi i lindjes së shoqërisë njerëzore

Kujtim Mateli: Tri luginat e famshme që u bënë djepi i lindjes së shoqërisë njerëzore

Tri luginat e famshme që u bënë djepi i lindjes së shoqërisë njerëzore

Nga Kujtim Mateli

Çdo qytet, ka simbolet e veta me të cilat identifikohet. Këto simbole, qytetet i vendosin në qendër të tyre. Shumë qytete evropiane janë ndërtuar rreth simbolit të tyre, që në shumicën e rasteve është një kishë. Qytete të tjerë mund të jenë ndërtuar rreth simboleve të tjerë, në momentin në të cilin ata janë themeluar, që në shumë raste shpjegon dhe arsyen pse është ndërtuar një qytet i caktuar. Rasti i qytetit të Përmetit është disi i ndryshëm, i veçantë dhe i pashpjegueshëm deri në ditët e sotme. Përmetarët mbajnë për simbol të qytetit të tyre një shkëmb të rrumbullakët, një shkëmb i përmasave gjigante, unik jo vetëm për hapësirën ballkanike, por dhe përtej saj. Studiuesi Stilian Adhami, ka dhënë disa veçori të tij si dhe disa tregime e gojëdhëna rreth tij. Është i vendosur në bregun e lumit të Vjosës, me lartësi që arrin deri në 42 metra, afërsisht po kaq është dhe diametri i tij. Nga ana juglindore, pra buzë Vjosës është më i lartë, kurse nga ana veriperëndimore më i ulët. Maja e shkëmbit (më mirë të themi pjesa e sipërme e tij, sepse maja e tij është një shesh që arrin në 650 metra katror), ka disa ndërtime të periudhave të ndryshme. Anët e këtij shkëmbi, pra maja e tij, janë të rrethuara me mbeturina muresh. Përveç mureve rrethues, në anën juglindore të sipërfaqes ndodhen gërmadhat e dy të ndarave të puqura me njëra-tjetrën, rreth 10 metra larg murit rrethues, edhe këto mure me të njëjtin konstruksion me muret rrethues. Njëra prej tyre (5 x 2,5m) ka qenë e mbuluar me qemer smërçi dhe duket se ka shërbyer si stere për të mbledhur ujin e shiut, kurse tjetra (6 x 3,2 m) ka qenë e mbuluar me çati. Studiuesi Stilian Adhami ka shfaqur mendimin se duhet  të ketë qenë tempull. Me gjithë interesin e qytetarëve, të cilët gati e kanë adhuruar atë, interesimi i institucioneve ndaj tij pothuajse ka munguar deri para pak kohësh. 
Interes për qytetin e Përmetit, rrjedhimisht dhe për simbolin e tij, shfaqi vetë kryeministri i  Shqipërisë, z. Edi Rama, i cili pas disa projekteve që u realizuan në këtë qytet në kuadër të 
projekteve të Rilindjes Urbane, e cilësoi atë si “kartëvizita evropiane e Përmetit të rilindur” .


Guri i qytetit të Përmetit ose Omfalia i famshëm i Paruesë

Ministrja e kulturës, znj. Mirela Kumbaro, ndoqi nga afër nisjen e punimeve që parashikonin rikualifikimin urban të hapësirës rreth Gurit, restaurimin e rrënojave të hershme mbi të, sistemimin e shkallëve për një akses të sigurt të vizitorëve dhe ndriçimin e tij për të nxjerrë në pah pamjen madhështore të kësaj mrekullie natyrore edhe pas perëndimit të diellit.
 
Në fakt,- është shprehur Ministrja e Kulturës, znj. Mirela Kumbaro,-  nuk është vetëm një monument i rrallë natyre, po dhe monument kulture, pikërisht për shkak të rrënojave të kishës së vjetër që mbart mbi vete. Po është dhe një pikë e jashtëzakonshme panoramike. Është projekt që do të bëjë ndryshimin e ngjyrave dhe do ta kthejë në atraksion të fortë”.
 Kryetari i bashkisë së Përmetit, z. Niko Shupuli, ka qenë i interesuar që të kryhen edhe gërmime arkeologjike në rrënojat që ndodhen në majë të gurit, zbulime të cilat do të tërheqin edhe më tepër vëmendjen e turistëve.
Tashmë, Guri i Qytetit, ka marrë tjetër përmasë dhe tjetër vlerë falë këtyre ndërhyrjeve që u realizuan gjatë kësaj vere të vitit 2017 dhe të atyre që mund të kryhen më vonë. 
Po teksa shikon interesimin e lartë të institucioneve qeverisëse dhe të banorëve të qytetit të Përmetit, natyrshëm të lindin pyetjet: Po në të shkuarën, cila ka qenë marrëdhënia shpirtërore e banorëve të kësaj lugine me këtë simbol të qytetit të sotëm të Përmetit? A ka pasur ky Gur ndonjë rol edhe në vetë lindjen e qytetit të Përmetit? 
1
Që të mund të arrijmë të themi fjalën tonë rreth këtij guri, le të depërtojmë në lashtësi, në burimet e shkruara, të sjellim dëshmi në lidhje me nderimin dhe adhurimin që kishin për gurin e rrumbullakët, i cili në antikitet quhej Omfalia. A ka qenë guri i Përmetit, si pjesë e këtij adhurimi?
Nga ato që na kanë lënë autorët e antikitetit, tek grekët e lashtë ishte përhapur besimi se Delfi ishte qendra e botës dhe që ka lidhje me orakullin e Delfit. Zeusi për të gjetur qendrën e tokës, nisi dy shqiponja nga dy skajet e botës. Ato u nisën njëkohësisht dhe fluturuan me shpejtësi të barabartë. Kur po kalonin mbi fushën e Delfit, Zeusi hodhi një gur nga qielli për të parë se ku ishte ekzaktësisht qendra e botës. Guri mori emrin omfalos dhe u bë simbol i Apollonit, i orakullit të shenjtë dhe në përgjithësi i rajonit të Delfit.

Në shekullin e dytë pas Krishtit, udhëtari dhe gjeografi Pausanias udhëtoi në fushën e Delfit dhe na ka ofruar dëshmi të rralla në veprën e tij. Guri omfalos, që konsiderohej si “Kërthizë e botës” ishte i zbukuruar dhe kishte formë ovale.
Kjo dëshmi e Pausanias nuk është e vetme. E dëshmon Eskili, tek “
Orestia”, si dhe Euripidi, tek “Ifigjenia në Taruidë”.


Guri Omfalos në Delf në rreth 1 metër lartësi 

Po si është guri Omfalos që gjendet në Delf? Ai është një gur i rrumbullakët, në rreth një metër lartësi. Sipas mitologjisë thuhet se ky gur zëvendësoi gurin origjinal që ishte këtu dhe që ishte një meteor. Pra, guri që gjendet në Delf, është një kopje e gurit origjinal. Po si u zhduk guri i mëparshëm që mendohet se ishte origjinali? Në faltoret e antikitetit, krahas adhurimit për perënditë, ruhej dhe adhurimi për gurin e shenjtë. Kjo do të thotë që faltoret ruanin një kopje të gurit origjinal që ndodhej jashtë tyre.

Po ku ndodhet origjinali, i cili ka ekzistuar para se shoqëria njerëzore të bënte zbulesën më të rëndësishme në jetën njerëzore, atë të ekzistencës së perëndive. Sigurisht që guri i rrumbullakët i Delfit është një kopje e gurit natyror që shoqëria njerëzore nderonte para zbulesës së perëndive. Vendosja e gurit omfalos edhe në orakullin e Delfit, tregon rëndësinë që kishte ky gur në shoqërinë e asaj kohe.

Stefan Bizantini, mbi qytetet dhe popujt,
“Parauaioi, fis thesprot, Riani në Thesalika, libri IV:
Kurse bashkë me parauajt ishte dhe i famshmi Omfaliea. Quhen me këtë emër nga që banojnë pranë lumit Auo”. Ilirët dhe Iliria te autorët antikë, fq. 420
Informacioni që na jep Stefan Bizantini është i qartë. Edhe në kohën e tij, në shekullin e V-të pas Krishtit, guri Omfalia vazhdonte të ruante emrin dhe famën e tij.

Kështu, i famshmi Omfalia, është guri i rrumbullakët që në kohët prehistorike konsiderohej si qendra e botës apo kërthiza e saj. Ky gur ishte në tokën e parauejve, të cilët banonin pranë Vjosës. Në tokën e parauejve, rrëzë maleve Dhëmbel e Nemërçkë ku banonte ky fis, gjendet guri i qytetit të Përmetit, i denjë për të menduar se ky gur ka qenë vërtet Omfalia, rreth të cilit vinin nga të gjitha anët e botës. 
Përmasat e tij janë të pakrahasueshme me ndonjë gur tjetër në këtë hapësirë që mund ta konkurrojë dhe që mund të hidheshin dyshime se Omfalia i Parauejve nuk ka të bëjë me Gurin e Përmetit. Jo vetëm në hapësirën e trevës së Përmetit, por ai është unikal në tërë hapësirën ballkanike, çfarë të bën të mendosh se ishin përmasat e këtij guri që i bënë evropianët e kohës së arëve ta konsideronin këtë vend si qendra e botës.

Kjo përforcohet edhe nga dëshmia që sjellim më poshtë: 
Enzo Gatti, Ilirët, Sh.B. Bargjini, Tiranë 2005 fq. 88 .

“Anijet pellazge dhe rrugët e tulave sjellin shtegtarë. Zbresin në gjirin e Artës… Pastaj shtegtarët nisen në këmbë drejt luginës së shenjtë të Aoos” .

Dëshmia e Enzo Gattit na shpie në mijëvjeçarët IV-III para Krishtit, atëherë kur u ngjiz dhe gjuha indoevropiane, atëherë kur rrugët e tulave lidhnin gjithë Evropën deri në Indi.

Cila është arsyeja që këta udhëtarë bënin një rrugë kaq të gjatë, duke ecur në këmbë për në luginën e shenjtë të Aousit?

Sigurisht që ishin tempulli dhe orakulli i Dodonës që ndodhet vetëm 20 km larg Omfalias, por edhe ky gur që është hyjnizuar para se perënditë të shfaqeshin me fytyrën e tyre njerëzore.

 

Guri Omfalia në Përmet 42 metra latësi

 

2
Po cilat janë dëshmitë që vërtetojnë se guri Omfalias, i konsideruar si qendra e botës, ishte dhe një gur i hyjnizuar?
Në marrëdhëniet njerëzore, midis dy individëve apo dhe më shumë si garanci se njëra palë do t`i qëndronte besnik palës tjetër viheshin gjërat e shenjta, si shembull mund të sjellim betimin “për atë Zot” etj. Po në një pjesë të trojeve shqiptare, si garanci se premtimi nuk do të shkelej, bëhej mbi gur, deri në shekullin e kaluar. Që njeriu të jetë më i besueshëm vë si garanci gjënë për të cilën beson më shumë dhe humbja e saj pas një betimi të rremë është baras me ndërprerjen e jetës njerëzore. E sjellim këtë dëshmi nëpërmjet një autori të huaj.

 

Edvin Jacques "Shqiptarët, historia e popullit shqiptar nga lashtësia deri në ditët e sotme" fq. 77

"…duke iu referuar një tradite edhe më të hershme të adhurimit të natyrës nga stërgjyshërit pellazgë, fshatarët shqiptarë shpesh përdorin shprehjen (që ndoshta nuk ndeshet në asnjë vend tjetër të botës) "për këtë gur", duke marrë në dorë një gur ose duke treguar një gur diku pranë…”.  Kanuni i njohur i Lekës shprehej se fshatarët duhej t`i paralajmëronin vjedhësit e mundshëm se malli i udhëtarit që kalonte në tokat e tyre ishte i paprekshëm, pasi ndodhej nën mbrojtjen e besës së tyre. Kjo gjë vihej në dukje duke vënë një gur mbi mallin. 255 Liria, Shtator 1989, 5.
Betimi më solemn që mund të bëjë një shqiptar nuk është për Krishtin apo për Muhamedin, por “për këtë gur” 256 Liria  tetor 1985, 3. 
Kështu sa herë që dilte puna për caktimin e kufijve midis dy fiseve, pleqtë e të dy palëve, që ishin zgjedhur për të gjykuar çështjen, në fillim bënin betimin e tyre për gurin me ceremonitë dhe solemnitetin e duhur dhe pastaj fillonin shqyrtimin e kufijve dhe jepnin gjykimin që ishte i formës së prerë”.

Dëshmia e mësipërme është e qartë: Hyjnizimi i gurit të shenjtë mund të ketë qenë dhe ndër popuj të tjerë, por me kalimin e kohës ky hyjnizim u zbeh gjersa u harrua, ndërsa shqiptarët që e kanë hyjnizuar Gurin Omfalia, nuk mund ta harronin këtë rit të besimit të tyre.

Fakti që guri i hyjnizuar ruhet në veri të trojeve shqiptare dhe nuk ruhet në vendin e tij të origjinës, pra në luginën e Përmetit, e kërkon një shpjegim. Mendimi im është se hyjnizimi i gurit Omfalia ka qenë i shtrirë në të gjithë territorin e shqiptarëve dhe koha e këtij hyjnizimi duhet të ketë qenë tepër e gjatë. Pikërisht, lugina e Përmetit, si epiqendra e besimit, bëri hapin e dytë të rëndësishëm duke shkuar drejt zbulesës së perëndive.  Lindja e institucioneve të para fetare: tempull dhe orakull ka qenë padyshim një hap përpara nga besimi i mëparshëm i Omfalias. Njerëzit u drejtoheshin këtyre dy institucioneve dhe merrnin përgjigje për pyetje të ndryshme që kërkonin. Kjo e ka zbehur adhurimin e gurit Omfalias për ato treva që ndodheshin më afër Dodonës, por jo dhe rëndësinë e tij, përderisa Stefan Bizanti thotë për të: i famshmi Omfalia. Në pjesët më të largëta nga Dodona, të cilët i drejtoheshin asaj më rrallë, e kanë pasur më të fortë adhurimin për gurin e shenjtë. Për këtë mund të sillet ky argument. Kur perandori Teodosi e shkatërroi Dodonën rreth 17 shekuj më parë, që t`i hapte udhën besimit të Krishterë, banorët e luginës së Përmetit dhe të trevave rreth saj, ruajtën fuqishëm deri në shekullin e kaluar simbolin e orakullit që është lisi i shenjtë dhe malin  e Tomorit si seli e Zotit. Pjesa veriore e trojeve shqiptare ruajti më fort besimin mbi shenjtërinë e gurit Omfalia, me gjithë ndikimin e krishterë që e kërkonte betimin të bëhej mbi Krishtin apo besimi mysliman mbi Muhamedin.

Kjo dëshmon edhe atë që populli shqiptar është i pa lëvizur në këto troje, që nga periudha e hyjnizimit të gurit të qytetit të Përmetit, ndryshe edhe betimi në gur do të ishte harruar ashtu siç e kanë harruar, (mund të themi se ndoshta nuk e kanë praktikuar fare), edhe popuj të tjerë që janë vendosur në këtë hapësirë të gadishullit Pellazgo-Ilirik. 
Shtrirja e betimit mbi gur në të gjithë hapësirën shqiptare, tregon se hyjnizimi i Gurit Omfalia, duhet të ketë vazhduar në disa mijëvjeçarë para lindjes së Besimit Pellazgjik, duhet të ketë pasur një periudhë të gjatë para ardhjes së popujve të tjerë në këtë hapësirë ballkanike.

Fakti që hyjnizimi i gurit të shenjtë u ruajt vetëm tek shqiptarët, tregon se popujt e tjerë duhet ta kenë praktikuar në një periudhë të shkurtër kohore, në mos nuk e kanë praktikuar fare, pasi mund të kenë ardhur në trojet që mbajnë sot në kohën besimit dodonian. Nëse tek popujt e tjerë të Ballkanit, besimi pellazgjik u shua me vendosjen e Krishtërimit, tek shqiptarët nuk u shua as Besimi Pellazgjik që mishërohet tek kulti i malit të Tomorit, as ai i Gurit të Përmetit, që ruhet ende në disa krahina në veri të trojeve shqiptare. Të ruash një traditë që është në zanafillë të shoqërisë njerëzore, tregon se shqiptarët janë të vetmit që i mbajnë këto troje që kur qenia njerëzore u strukturua në shoqëri.

3

Betimin mbi gur, si një rit që vjen që nga kohët më të hershme dhe që përcakton identitetin autokton në këto troje e ka trajtuar dhe Pashko Vasa. Besimi mbi gur është një epokë e tërë historike që ka shoqëruar popullin tonë përpara besimit në shumë perëndi që quhet dhe besim pellazgjik. Fakti që besimi pellazg nuk e asimiloi dot, por bashkëjetoi me të në një periudhë historike që matet me mijëvjeçarë; fakti që besimi i këtyre dy mijëvjeçarëve të fundit nuk e asimiloi dot, por bashkëjetoi me të, tregon se besimi mbi gur që e ka origjinën  tek ky Gur i qytetit të Përmetit ka pasur para besimit të Dodonës një periudhë të gjatë historike. 

Pashko Vasa, “E vërteta për Shqipërinë dhe shqiptarët”, (Studim historik dhe kritik) 1879, Tiranë 2008, fq. 23
“Pavarësisht nga sa e sa rite të tjera fetare që i përkasin besimit të vjetër të pellazgëve dhe që as Krishti dhe as Muhameti nuk kanë mundur t`i zhdukin fare nga mendja e popullit shqiptar, është betimi mbi gur, që ekziston dhe përdoret akoma në të gjitha malësitë shqiptare; ky betim shoqërohet me të njëjtin nderim dhe me të njëjtën madhështi sikurse në kohët e para të hershme”.

Pashko Vasa, E vërteta për Shqipërinë dhe shqiptarët, Tiranë 2008, fq. 24.
“ Në rastet e rënda dhe kur është rasti për të marrë një vendim me peshë të madhe, pleqtë e fiseve të Shqipërisë, myslimanë e të krishterë pa dallim, ftohen në palët kundërshtare që të betohen me gur, para se të fillojnë bisedimet për çështjet që janë thirrur të gjykojnë”.

Besimi mbi gurin e shenjtë i ka kapërcyer kufijtë e gadishullit Ilirik dhe e gjejmë edhe në kryeqytetin e botës romake, në Romë. Besimi mbi gurin e shenjtë në Romë nuk ekzistonte tek të gjithë popujt që e formonin atë dhe sipas autorit të veprës “Historia romake në Romë”, ky besim ekzistonte tek etruskët të cilët e kishin marrë nga pellazgët, ose ky besim ekzistonte vetëm tek popujt që emërtoheshin etruskë dhe pellazgë. Po autorët e antikitetit dëshmojnë se u quajtën etruskë, ajo popullsi e gadishullit tonë që u vendos në Itali dhe formoj Etrurinë.  E citojmë dëshminë e ZH. Amperit:

Pashko Vasa, E vërteta për Shqipërinë dhe shqiptarët, Tiranë 2008, fq. 23.

“ Të gjithë historianët e përmendin këtë betim dhe ZH. Amperi në veprën e vet “Historia romake në Romë” kallëzon ngjarjen e mëposhtme me shumë hollësi. Sila, para se të largohej nga Roma për të shkuar në luftë kundër Mitridatit, kishte kërkuar me këmbëngulje nga Cina, kryetari i partisë së Marit (Mariusit) një betim, me anën e të cilit ky të zotohej solemnisht se nuk do të fuste asnjë gjë të re në Romë gjatë mungesës së tij. Cina nuk desh që Sila këtë betim ta bënte mbi hyjnitë romake, por në gurin e shenjtë, dhe për këtë gjë sipas një riti të lashtë të etruskëve, që e kishin marrë nga pellazgët. Cina e bëri betimin duke e vendosur gurin në fillim mbi supin e vet e duke e hedhur pastaj prapa në të njëjtën kohë që shqiptoi me zë të lartë mallkime kundër vetes së vet, po t`i shkelte zotimet e marra”.

a-Lidhjen midis popullsisë iliro-epirote dhe etruskëve e vërteton mjaft qartë që të dy popujt në të dy krahët e Adriatikut, kishin të njëjtin zakon, i cili nuk ekzistonte tek popujt e tjerë. Besimi mbi gurin e shenjtë është dëshmi që nuk mund të anashkalohet. Nëse mund të përkonte tek dy njerëz, mund të jetë dhe rastësi, por kur shtrihet mbi popuj, tregon lidhjen shpirtërore midis tyre. 
b-Dëshmisë së besimit tek guri i shenjtë, që vërteton lidhjen midis popullsisë iliro-epirote me atë etruske, e vërtetojnë dhe gjetjet arkeologjike në qytetin e luginës së Carakovistës. Oponenti i disertacionit të Karapanos  ka vërejtur se dorezat prej bronzi të gjetura në luginën e Carakovistës ishin të njëjta me ato që gjenden në Muzeun Etrusk të Vatikanit. Po kështu dhe disa lloj zbukurimesh (Planche nr. XLII), që gjenden në Carakovistë dhe që nuk gjenden në arkitekturën greke, janë dhe në Muzeun Etrusk të Vatikanit. Kjo vërteton lidhjet e drejtpërdrejta midis Epirit dhe Etrurisë (Për hollësi shih Kujtim Mateli “Dodona ndodhet në Dëshnicë të Përmetit II, faqe 130-132)
c- Nermin Vlora Falaski  në studimin e saj “Pellazgët-Ilirët-Etruskët-Shqiptarët” botuar në Prishtinë 1998, vëren një lidhje midis mbishkrimeve etruske dhe gjuhës shqipe. Këtë lidhje e kanë vërejtur dhe gjuhëtarë të tjerë. 
Pashko Vasa vëren mungesën e këtij besimi fetar në Greqi, duke vërtetuar në këtë mënyrë lashtësinë e këtij riti në trojet shqiptare, i cili e shpie lashtësinë e këtij populli në këto troje shume kohë para lindjes së besimit pellazgjik në shumë perëndi.
Pashko Vasa, E vërteta për Shqipërinë dhe shqiptarët, Tiranë 2008, fq. 24.

“ Ne nuk dimë që ky rit dhe ky betim të jenë futur në zakonet fetare të Greqisë: të paktën nuk gjejmë as gjurmët që t`na e provojnë këtë. Ky është pikërisht një rit primitiv, të cilin vetëm pasardhësit e pellazgëve e kanë ruajtur dhe e kanë mbartur me vete përmes shtegtimeve të tyre, në ato vise ku janë vendosur”.
II 
Vjosa (Dia, Dea- Aia, Aea- Aoos, Aos) një lumë i hyjnizuar

1

Nuk ka qenë vetëm guri i qytetit i shenjtëruar, por edhe vetë Vjosa ka qenë një lumë hyjnor. Këtë e dëshmon Enzo Gatti kur thotë se shtegtarët, pasi zbresin në portin e Artës, nisen në këmbë drejt luginës së shenjtë të Aoos. Nga Herodoti mësojmë për lidhjet e Egjiptit të lashtë me Dodonën e Epirit. Ky komunikim realizohej nëpërmjet pëllumbave. A është ky një komunikim real ku pëllumbat shpinin dhe merrnin njoftime nga Dodona në Thebë dhe anasjelltas apo kemi të bëjmë me një tregim mitologjik?  Nga Herodoti mësojmë gjithashtu se ky komunikim ka qenë dhe në rrafshin e përvojës që të dy vendet i jepnin njëri-tjetrit në rrafshin fetar nëpërmjet grave priftëresha. Po nëse egjiptianët e kishin shpallur Nilin të shenjtë, në Epir gjejmë Vjosën si lumë të shenjtë. Shenjtërimi i lumenjve duhet të ketë qenë faza paraprijëse, para se njerëzit të ngrinin tempuj dhe të shenjtëronin perënditë duke u dhënë fytyrë njerëzore. Shenjtërimin e Vjosës në nivel Perëndie na e jep ky njoftim i rëndësishëm i autorit Valer Maksimi, i cili jetoi në shekullin e parë të Krishtit. Sigurisht që ngjarja është shumë e hershme dhe tregon përplasjen midis të ardhurve dhe vendasve. 
Valer Maksimi « Ngjarje dhe thënie të shënuara », libri I, V,2.
« Apolloniatët nuk u penduan pse në një luftë të vështirë me ilirët kërkuan ndihmën e epidamnasve. Këta të fundit u thanë se po u dërgojnë për ndihmë lumin Aea, që rrjedh pranë mureve të tyre
-Ne pranojmë çfarë të na jepni, - u përgjigjën ata dhe lumit Aea i caktuan radhën e parë në ushtri, si komandant i tyre. Megjithëse nuk kishin shpresë, ata i mundën armiqtë e tyre duke i veshur këtë triumf besimit të këtij falli ; ata i bënë fli lumit Aea, sikurse një Hyu dhe pas kësaj vendosën ta venë në krye të ushtrisë në të gjitha betejat ». Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë, fq. 183.

Sipas këtij tregimi lumi Aea (Vjosa e sotme) kishte fuqi hyjnore. Po pse pikërisht Vjosa është ngritur në nivel perëndie? Skylakis Kardiensis (shek VI-V para Krishtit) një nga gjeografët më të vjetër e më të njohur, na thotë se lumi që kalonte pranë Apolonisë quhej Dias; çfarë është plotësisht e kuptueshme se bëhet fjalë për lumin e Vjosës.

 

Po nga Dias, emrin e këtij lumi e gjejmë Aias. Çifti i emrave Dias-Aias, tregon se tingulli -d, është zëvendësuar me tingullin -a. Pra ky është lumi i Dias, që mbante emrin e kryperëndisë epirote që e gjejmë në format: Di, Dia, Dias, çfarë i përgjigjet lakimit të këtij emri në gjuhën shqipe: Di- trajta e pashquar rasa emërore; Dia- trajta e shquar e rasës emërore. Nëse do ta lakojmë në trajtën e shquar do të kemi: em-Dia; gjin-Dias. 
Po nëse gjeografi Skylakis Kardiensis na thotë se lumi i Vjosës quhej Dias prej nga rrjedh forma e mëvonshme Aias, tek dëshmia e
 shkrimtarit Valer Maksimi mësojmë se lumi i Vjosës quhej Aea, që në zëvendësimin e mësipërm kemi që lumi të jetë quajtur dhe Dea, në korrelacion me zëvendësimet Dias-Aias; Dea-Aea. Nëse do t`u referohemi, (nëse do t`u besojmë) enciklopedistëve italianë që thonë se Diona që nderohej bashkë me krye perëndinë Dia në Dodonë ka zëvendësuar perëndeshën e vjetër Dea dhe që i përkiste një periudhe 4 mijë vjet para Krishtit, atëherë ja ku jemi që këto dy perëndi të jenë nderuar së pari si fuqi hyjnore e rrjedhës së lumit Vjosë në të dy përfytyrimet e saj: si burrë dhe si grua. Vjosa është shfaqur në fuqinë e saj hyjnore si burrë, kur rrjedha e saj e kapërcente shtratin e vet gjatë shirave apo shkrirjes së bores. Ajo merrte fuqinë e saj hyjnore si grua gjatë stinës së verës kur rrjedha e saj qetësohej.
2
Po përfytyrimi i banorëve të antikitetit për Vjosën është përjetësuar dhe në një skulpturë që është gjetur në Apoloni dhe që ruhet në Muzeun Historik Kombëtar.

 

Në gazetën “Shekulli” datë 09.08.2016 gjejmë këtë informacion për lumin Vjosa “

Komente (0 publikuar)

total: | Treguar:

Publikoni komentin tuaj

Ju lutem fusni kodin qe shikoni ne imazh:

Captcha
  • Email shokeve Email shokeve
  • Print version Print version
  • Vetem tekst Vetem tekst

:

Ska tags per kete artikull

Vlereso kete artikull

0
Powered by www.merbraha.com v4.7