Lamtumirë Kabul!

Nga Gëzim Llojdia

1.

Pamjet e aeroportit të Kabulit si Shqipëria në 97.Si qyteti Vlorës në 97.Pamje tmerruese me helikopterë, që ven e vinë, dhe  afganët që rendin andej këndej, pa një destinacion me sy nga qielli .Mirëpo për të parë më shumë rreth kësaj krize që riktheu talebanët në pushtet  Lynsey Addario  te ;”The Atlantic shkruan ;”Kthimi i talebanëve është katastrofik për gratë”.

…Si fotoreportere, që mbulon Afganistanin për dy dekada, kam parë se sa shumë gratë e vendit kanë luftuar për lirinë e tyre dhe sa kanë fituar. Tani ata qëndrojnë për të humbur gjithçka.Një mëngjes në verën e vitit 1999, Shukriya Barakzai u zgjua duke u trullosur dhe me ethe. Sipas rregullave të talebanëve, asaj i duhej një Maharram,një kujdestar mashkull, në mënyrë që të largohet nga shtëpia për të vizituar mjekun. Burri i saj ishte në punë dhe ajo nuk kishte djem. Kështu ajo rruajti kokën e vajzës së saj 2-vjeçare, e veshi atë me rroba djemsh për ta lënë atë si kujdestare dhe rrëshqiti në një burka. Palosjet e saj blu fshehën majat e gishtërinjve të saj, të lyer me ngjyrë të kuqe në shkelje të ndalimit të talebanëve për manikyrin e thonjve. Ajo i kërkoi fqinjës së saj, një gruaje tjetër, që të shkonte me të te mjeku në qendër të Kabulit. Rreth orës 16:30 ata u larguan nga zyra e mjekut me recetë. Ata po shkonin drejt farmacisë kur një kamion me militantë talebanë nga Ministria për Përhapjen e Virtytit dhe Parandalimit të Veprave u ngrit pranë tyre. Burrat vozisnin rregullisht rreth Kabulit me kamionë, duke kërkuar afganët që të turpëronin dhe dënonin publikisht për shkeljen e kodit të tyre moral.Burrat u hodhën nga kamioni dhe filluan ta fshikullonin Barakzai me një kabllo gome derisa ajo u rrëzua, pastaj vazhduan ta fshikullonin. Kur mbaruan, ajo u ngrit në këmbë, duke qarë. Ajo ishte e tronditur dhe e poshtëruar. Ajo kurrë nuk ishte rrahur më parë.”A jeni njohur me diçka që ne e quajmë sadizëm?” Barakzai më pyeti kur folëm kohët e fundit. “Ashtu si ata nuk e dinë pse, por ata thjesht po përpiqen t’ju rrahin, t’ju dëmtojnë, mos ju respektojnë. Kjo është tani [ajo] që ata gëzojnë. Edhe ata nuk e dinë arsyen. ”

…Ajo e vlerëson këtë moment për lindjen e jetës së saj si aktiviste. Para se kryeqyteti i Afganistanit të binte në luftë civile në 1992, Barakzai kishte studiuar hidrometeorologji dhe gjeofizikë në Universitetin e Kabulit. Kur talebanët, atëherë një milici relativisht e re, dolën fitimtare në 1996, gratë afgane u detyruan të linin studimet e tyre. Ndërsa Barakzai u shërua nga rrahja, ajo mori një vendim: Ajo do të organizonte klasa nëntokësore për vajzat në kompleksin e madh të apartamenteve ku jetonte ajo dhe familja e saj, shtëpia e rreth 45 familjeve. Barakzai do të vazhdonte të ndihmonte në hartimin e kushtetutës së Afganistanit dhe të shërbente dy mandate në Parlament.

2.

Si ishte Afganistani i viteve 2000?Nuk mjafton një film me balona nga Khaled Hosseini por një rrëfim shpirtëror nga Lynsey Addario .

…Unë për herë të parë udhëtova në Afganistan në maj 2000, kur isha 26 vjeç, shkruan në këtë artikull autorja. Unë jetoja në Indi në atë kohë, duke mbuluar çështjet e grave në Azinë Jugore si fotoreportere, dhe isha kurioz për jetën e grave që jetonin nën talebanët. Atëherë Afganistani po dilte nga një konflikt brutal 20 -vjeçar – së pari me sovjetikët pushtues, dhe më pas në një luftë të zgjatur civile – që e kishte lënë Kabulin të pacaktuar dhe me pak infrastrukturë funksionale. Në mesin e viteve 1990, talebanët kishin premtuar t’i jepnin fund dhunës dhe shumë afganë, të rraskapitur nga vitet e pasigurisë dhe shkatërrimit të pamëshirshëm, nuk i rezistuan grupit islamik-fundamentalist. Por paqja erdhi me koston e shumë lirive shoqërore, politike dhe fetare.Në kohën e vizitës sime të parë, talebanët kishin zbatuar interpretimin e tyre të Sheriatit, ligjit islam. Arsimi për gratë dhe vajzat ishte i ndaluar në pothuajse të gjitha rrethanat, dhe gratë (përveç mjekëve të zgjedhur, të aprovuar) nuk lejoheshin të punonin jashtë shtëpisë apo edhe të dilnin nga shtëpia pa një kujdestar mashkull. Grave që dilnin jashtë u kërkohej të vishnin burka, një veshje tradicionale modestie që përshtatet fort mbi kokë dhe mbulohet deri në kyçin e këmbës, duke e bërë një grua plotësisht të mbuluar dhe të paidentifikueshme në publik. Të gjitha format e argëtimit u ndaluan për të gjithë: muzika, televizioni, shoqërimi midis gjinive jashtë familjes. Shumica e afganëve të arsimuar kishin ikur tashmë në Pakistanin fqinj dhe gjetkë; ata që qëndruan duhej të ndryshonin jetën e tyre për t’u përshtatur me diktatet e regjimit shtypës.Si një grua e vetme amerikane, më duhej të gjeja një mënyrë për të lëvizur nëpër Afganistan me një burrë të afërt dhe për të bërë fotografi pa u kapur (fotografimi i ndonjë gjëje të gjallë ishte e ndaluar nën talebanët). Kam kontaktuar me Komisionerin e Lartë të Kombeve të Bashkuara për Refugjatët, e cila ishte një nga organizatat e pakta ndërkombëtare që ende funksiononin në Afganistan, dhe Programi Gjithëpërfshirës Afganët me Aftësi të Kufizuara, një agjenci e OKB -së që kërkoi të rehabilitonte të lënduarit nga minat e shumta tokësore të përhapura në të gjithë vendin Me Grupet organizuan që burrat të më shoqëronin, së bashku me shoferët dhe përkthyesit, nëpër krahinat e Ghazni, Logar, Ëardak, Nangarhar, Herat dhe Kabul për të fotografuar dhe intervistuar fshehurazi gratë afgane. Mësova shpejt virtytin e të qenit një fotoreportere femër, pavarësisht sfidave:

…Nga maji 2000 deri në mars 2001, gjatë tre udhëtimeve të veçanta, unë udhëtova me kamerat dhe filmin tim të futur në një çantë të vogël, duke vizituar shtëpitë private, spitalet e grave, shkollat sekrete për vajzat. Unë shkova në dasma nëntokësore të gjinisë së përzier, ku kolona zanore e Titanikut u hodh nga muret e bodrumit prej betoni teksa burrat dhe gratë e stërholluar (me manikyrin e thonjve) kërcenin në një shfaqje gëzimi të pastër-një kënaqësi e thjeshtë që dënohej me ekzekutim nën regjimi që kontrollon rrugët jashtë.Ndoshta heshtja e jetës nën talebanët qëndron me mua më shumë se çdo gjë. Kishte shumë pak makina, pa muzikë, pa televizor, pa telefona dhe asnjë bisedë boshe në trotuare. Rrugët e pluhurosura ishin të mbushura me të veja që kishin humbur burrat e tyre në luftën e zgjatur; të ndaluar nga puna, mjeti i tyre i vetëm i mbijetesës ishte lypja. Njerëzit ishin të frikësuar, brenda dhe jashtë. Ata që ishin mjaft të guximshëm për të dalë jashtë, folën me zë të heshtur, nga frika se mos provokonin një rrahje të talebanëve për ndonjë gjë aq të thjeshtë sa të mos kishin mjekër mjaft të gjatë (për një burrë) ose një burka mjaft të gjatë (për një grua), ose ndonjëherë për asgjë fare. Kaseta kafe me shkëlqim valëvitej nga pemët dhe telat, shenjat dhe shtyllat kudo – një paralajmërim për ata që guxuan të luanin muzikë në privatësi. Ndeshjet në stadiumin Ghazi të Kabulit ishin zvëndësuar me ekzekutimet publike të Premteve pas namazit. Zyrtarët talebanë përdorën buldozerë ose tanke për të rrëzuar muret mbi burrat e akuzuar si homoseksualë . Njerëzve që vidhnin ia kishin prerë dorën; kurorëshkelësit e akuzuar u vranë me gurë për vdekje.Gjatë këtyre udhëtimeve, unë dëshmova forcën dhe qëndrueshmërinë e grave afgane. Shpesh pyesja veten se çfarë do të bëhej me Afganistanin nëse do të binin talebanët. Imagjinova që burrat dhe gratë që më bënë mikpritje, humor dhe forcë kaq të madhe do të përparonin dhe se afganët që kishin ikur nga vendi i tyre më në fund do të ishin në gjendje të ktheheshin në shtëpi.

3.

Si ishte historia afgane pas 11 shtatorit? Ja cfarë zbulon autorja: Dihet që  pas 11 shtatorit amerikanët sulmuan  këtë vend, Mirëpo cfarë shkruan autorja.

…Më vonë erdhën sulmet e 11 shtatorit 2001 , dhe menjëherë pas kësaj pushtimi amerikan i Afganistanit. Talibanët ranë dhe gratë shpejt u treguan të paçmueshme për punën e rindërtimit dhe drejtimit të vendit. Kishte një nxitim të madh optimizmi, vendosmërie dhe besimi në zhvillimin dhe të ardhmen e Afganistanit. Por edhe pse talebanët u zhdukën përsëri në strukturën e qyteteve dhe fshatrave, shumë prej vlerave të tyre konservatore, të cilat kishin rrënjë të thella në shoqërinë afgane, vazhduan.Fotografova humbjen e talebanëve në Kandahar në fund të vitit 2001 dhe u ktheva në vend me kamerën time të paktën një duzinë herë në dy dekadat pasuese. Nga Kabuli në Kandahar në Herat në Badakhshan, kam fotografuar gra që ndjekin shkollat, mbarojnë studimet në universitete, trajnohen si kirurge, lindin bebe, punojnë si mami, kandidojnë për Parlament dhe shërbejnë në qeveri, ngasin makinën, trajnohen për oficerë policie, aktrojnë në filma, duke punuar – si gazetarë, përkthyes, prezantues televizivë, për organizata ndërkombëtare. Shumë prej tyre kishin të bënin me veprimin e pamundur balancues të punës jashtë shtëpisë gjatë rritjes së fëmijëve; të qenit grua, nënë, motër ose bijë në një vend ku gratë thyenin tavanet e xhamit çdo ditë, dhe shpesh në rrezik të madh.Një nga njerëzit që takova në udhëtimet e mia ishte Manizha Naderi, një bashkëthemeluese e Gruas për Gratë Afgane. Për më shumë se një dekadë në Afganistan, organizata e saj ndihmoi në zbatimin e një rrjeti strehimore dhe ndërmjetësimi familjar, këshillimi dhe shërbime të ndihmës juridike për gratë afgane që kishin probleme familjare, ishin viktima të abuzimit ose ishin në burg pa përfaqësim. Naderi tani jeton me familjen e saj në Nju Jork. Kur folëm kohët e fundit, e pyeta nëse ajo mendonte se gjërat ishin përmirësuar për gratë afgane gjatë dy dekadave të fundit.Tani, natyrisht, ato fitime duket se po zhduken. Javën e kaluar, talebanët kanë pushtuar pothuajse çdo qytet të madh në vend; dje, forcat u përfshinë në Kabul dhe Presidenti Afgan Ashraf Ghani u largua nga vendi. Militantët kanë hapur dyert e burgjeve dhe kanë liruar mijëra të burgosur, kanë dërguar gra në shtëpi nga puna dhe kanë larguar vajzat nga shkollat. Përpara në kryeqytet, forcat kanë shkatërruar objektet mjekësore, kanë vrarë civilë dhe kanë lënë mijëra afganë të zhvendosur. Disa pretendojnë se talebanët kanë kërkuar që gratë nga fshatrat që pushton të martohen me luftëtarët të pamartuar (megjithëse grupi e mohon këtë akuzë).Faëzia Koofi, një grua tjetër që kam njohur në Afganistan, ka derdhur jetën e saj në vendin e saj që kur talebanët erdhën në pushtet në 1996. Ajo gjithashtu krijoi një rrjet shkollash të fshehta të vajzave në vitet 1990, në provincën e saj të lindjes, Badakhshan. Koofi ishte anëtar i Parlamentit nga viti 2005 deri në vitin 2019, dhe ka qenë një nga njerëzit që përfaqësonte Republikën e Afganistanit në negociatat e paqes me talebanët para largimit të trupave amerikane nga vendi. Kur e takova për herë të parë, në 2009, ajo po lëvizte rreth Kabulit, e ndjekur nga një numër i vogël këshilltarësh meshkuj dhe një detaj sigurie, duke u kthyer në shtëpi pas ditëve të gjata në Parlament te një varg zgjedhësish në pragun e saj duke u lutur për të shprehur shqetësimet e tyre në lidhje me çështjet. Ajo gjithashtu po rriste dy vajza të vogla vetëm; burri i saj kishte vdekur nga tuberkulozi në 2003, të cilën ai e kishte kontraktuar ndërsa ishte burgosur nga talebanët. Koofi dukej se nuk ndalej kurrë, madje as nuk lodhej. Talibanët janë përpjekur dy herë ta vrasin atë. Ajo gjithmonë mbante me vete një letër të shkruar me dorë për vajzat e saj, për çdo rast.Kur telefonova Koofin disa javë më parë në Kabul, talebanët tashmë po fitonin terren në të gjithë vendin. Koofi ishte skeptik ndaj premtimeve të grupit se do të vazhdonte t’iu jepte grave afgane liritë e tyre për të studiuar dhe punuar jashtë shtëpisë. Ajo citoi një shkëputje të plotë midis asaj që thoshin zyrtarët talebanë gjatë negociatave të paqes në Katar dhe abuzimeve me të drejtat e njeriut që kontaktet e saj thanë se ushtarët e tyre këmbësorë po kryenin në terren. E pyeta nëse ajo ishte e frikësuar.”Sinqerisht, nuk kam frikë të më vrasin,” më tha Koofi. “Kam frikë se vendi do të bjerë përsëri në kaos.” Koofi po kalonte pjesën më të madhe të kohës duke telefonuar burra dhe gra të cilët ishin të tmerruar nga implikimet e marrjes në dorë. Ajo ishte e frustruar që mund të ofronte pak në drejtim të ngushëllimit. Pak para se të flisja me Koofi, një grua shtatzënë e kishte thirrur nga Faizabad, kryeqyteti i Badakhshan – një vend që vizitova në 2009 për të dokumentuar përqindjet e larta të vdekjeve të nënave në provincë. Gjatë dekadës së kaluar, përparime të ndryshme e kanë zvogëluar atë numër. Gruaja që thërriste Koofi duhej ta lindte këtë fëmijë me prerje cezariane, por talebanët po mbylleshin dhe ajo kishte frikë se nuk do të ishte në gjendje të shkonte në spital për procedurën. Ajo kishte vetëm tre javë deri në datën e lindjes, dhe asnjë mënyrë për të lënë shtëpinë e saj. Çfarë mund të bënte ajo? Nëse gruaja nuk mund të lindë me operacion cezarian, ajo mund të vdesë, por Koofi nuk kishte asnjë mënyrë për të ndihmuar nga Kabuli. Javën e kaluar, Faizabad ra në duart e talebanëve.Kohët e fundit, çmimi i burkave është dyfishuar, dhe në disa raste është rritur edhe më shumë . Gratë po blejnë armaturën më të mirë për të mbrojtur veten nga talebanët: velin.Gjatë fundjavës, ndërsa talebanët rrethuan Kabulin   , e pyeta Koofin se si ishte dhe nëse ishte evakuuar. Ajo iku nga shtëpia e saj të dielën dhe tani është fshehur në Afganistan. “Askush nuk po ndihmon,” më tha ajo. “A mund të flisni me amerikanët?” Unë kam marrë mesazhe ËhatsApp si kjo çdo ditë nga ish përkthyeset dhe subjektet femra, duke shprehur frikën dhe duke më pyetur se si të dal nga Afganistani.Nuk e di është përgjigja ime. Nuk e di ku mund të shkosh. Unë nuk mendoj se Amerika do të ndihmojë më. Jo, nuk mendoj se ata do t’ju japin vizë as juve, as vëllait tuaj, as shoferit tim të mëparshëm 11 vjet më parë . Nuk e di se çfarë do të ndodhë me gratë në Afganistan.E vetmja gjë që di është se gratë që kam takuar këto 20 vitet e fundit më kanë mahnitur me vendosmërinë dhe zgjuarsinë e tyre. Më kanë bërë të shkërmoqet në të qeshura dhe në lot. Mendoj për pasditen e freskët në Kabul në 2010 kur po vozisja me një aktore afgane në sediljen e pasagjerit në makinën e saj. Fytyra dhe flokët e saj të bukur, plotësisht të grimcuar ishin në pamje të plotë ndërsa ajo shpërtheu muzikën iraniane dhe vallëzoi me duart e saj rreth timonit. Ajo kaloi pikat e kontrollit, grumbuj burkash dhe burra të tronditur dhe tallës. Ajo qeshi, dhe unë qeshi, dhe unë mendova se sa larg kishin arritur gratë afgane. Talibanët nuk mund të marrin atë që gratë afgane janë bërë në 20 vitet e fundit – arsimin e tyre, dëshirën e tyre për të punuar, shijen e tyre të lirisë.Dhe sot ka një brez të ri të grave afgane, gra që nuk mund të mbajnë mend se si ishte të jetosh nën talebanët. “Ata janë plot energji, shpresë dhe ëndrra,” më tha Shukriya Barakzai. “Ata nuk janë si unë, pasi isha 20 vjet më parë. Ata janë më vigjilentë. Ata komunikojnë me botën. Nuk është Afganistani që u dogj në një luftë civile. Afganistan është një Afganistan i zhvilluar, i lirë, me media të lira, me gra. ” Talibanët po marrin territorin, thotë Barakzai, “por jo zemrat dhe mendjet e njerëzve”.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error

Nese e pelqyet ket artikull? Ju lutemi përhapni fjalën :)

Follow by Email
YouTube
YouTube